ЖҮНІС ӘМІРЕ ҒАЗАЛДАРЫНДАҒЫ ФРАЗЕОЛОГИЗМДЕРДІҢ КОНЦЕПТУАЛДЫ МӘНІ ЖӘНЕ ЛЕКСИКА-СЕМАНТИКАЛЫҚ СИПАТЫ


Қаралымдар: 0

Авторлар

  • С. Утебеков Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті, Түркістан, Қазақстан https://orcid.org/0000-0003-3557-6758
  • А. Мейірбеков Халықаралық туризм және меймандостық университеті, Түркістан, Қазақстан https://orcid.org/0000-0003-4609-1035

Кілт сөздер:

Жүніс Әміре, Диуан, ғазалдар, Көне Андолы түрікшесі, түрік әдеби тілі, адамның өмір кезеңдері, фразеологизмдер

Аңдатпа

Мақалада XIII–XIV ғасырларда өмір сүрген түрік халқының көрнекті ақыны Жүніс Әміре ғазалдарындағы адам өмірінің кезеңдеріне байланысты фразеологизмдер когнитивтік, лингвомәдени және лексика-семантикалық тұрғыдан қарастырылады. Сопылық дүниетанымға тән «инсан-и кәміл» идеясы негізінде адамның нәрестелік кезеңнен қарттыққа дейінгі рухани кемелденуіне ерекше назар аударатынына, бұл тұста ақын түрлі фразеологиялық бірліктерді пайдалана отырып, көркем және әсерлі бейнелер  жасайтынына арнайы тоқталады. Зерттеудің мақсаты – ақын шығармаларында кездесетін тұрақты тіркестерді концепт деңгейінде талдаумен қатар түркілік рухани-мәдени танымды таныту, сондай-ақ қазақ және түрік тілдерінің фразеологиясындағы тарихи сабақтастықты көрсету. Зерттеу әдістемесінде тарихи-салыстырмалы, компоненттік, фразесемантикалық, сипаттамалы және этнолингвистикалық тәсілдер қолданылды. Негізгі дереккөз ретінде Мұстафа Татчының 2008 жылы әзірлеген «Yunus Emre Divanı» мен бірнеше түрік фразеологиялық сөздіктері пайдаланылды. Жүніс Әміре ғазалдарындағы адам өмірінің туу, нәрестелік, жастық, кемелдік, қарттық және өлім секілді кезеңдерінің әрқайсысына байланысты сопылық ілімнің мазмұнын терең, түркілік дүниетанымды көркем тілде жеткізу үшін қолданылған символдық, метафоралық деңгейдегі тұрақты тіркестердің мағыналарын аша отырып, қазақ тіліндегі варианттары мен эквиваленттеріне байланысты лексика-семантикалық тұрғыдан талдау жасалады.  Ғылыми жаңалығы – адам өмірінің кезеңдеріне байланысты фразеологизмдер концепт ретінде жүйелі және кешенді қарастырылады. Ал практикалық маңызы ретінде тіл, әдебиет, мәдениеттану, аударматану бағыттарында тиімді қолдануға болады.

Жарияланды

2026-09-29

Дәйексөзді қалай келтіруге болады

Утебеков, С. ., & Мейірбеков, А. . (2026). ЖҮНІС ӘМІРЕ ҒАЗАЛДАРЫНДАҒЫ ФРАЗЕОЛОГИЗМДЕРДІҢ КОНЦЕПТУАЛДЫ МӘНІ ЖӘНЕ ЛЕКСИКА-СЕМАНТИКАЛЫҚ СИПАТЫ. Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің Хабаршысы. ФИЛОЛОГИЯ сериясы, 156(3). Retrieved from https://bulphil.enu.kz/index.php/main/article/view/1163

Журналдың саны

Нөмір 156 № 3 (2026): Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің Хабаршысы. ФИЛОЛОГИЯ сериясы

Бөлім

Лингвистика

Лицензия

Авторлық құқық (c) 2026 Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің Хабаршысы. ФИЛОЛОГИЯ сериясы

Creative Commons лицензиясы

Бұл жұмыс Creative Commons Attribution-Коммерциялық емес 4.0 халықаралық лицензиясы.

«Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің Хабаршысы. Филология сериясы» ғылыми журналы жарияланған материалдарға ашық қолжетімділік (Open Access) саясатын ұстанады. Журнал редакциясы ғылыми білімді еркін және тең дәрежеде тарату қағидатына негізделе отырып, зерттеу нәтижелеріне ашық қолжетімділік филология ғылымының дамуына, академиялық коммуникацияның нығаюына және отандық зерттеулердің халықаралық ғылыми кеңістікке ықпалдасуына ықпал етеді деп есептейді.

1. Еркін және тегін қолжетімділік

Журналда жарияланған барлық мақалалар басылымның ресми сайтында ашық қолжетімді түрде орналастырылады және барлық пайдаланушылар үшін шектеусіз, тіркеусіз және ақысыз қолжетімді.

Пайдаланушылардың құқықтары:

  • материалдарды еркін оқу және жүктеп алу;

  • жарияланым мәтіндерін көшіру және тарату;

  • мақалаларды басып шығару;

  • авторын және жарияланған дереккөзін міндетті түрде көрсете отырып, материалдарды ғылыми және білім беру мақсаттарында пайдалану.

2. Лицензиялау

Журнал материалдары Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International (CC BY-NC 4.0) лицензиясы негізінде таратылады:
https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/

Аталған лицензия авторлықты және түпнұсқа жарияланымға сілтемені міндетті түрде көрсете отырып, материалдарды коммерциялық емес мақсатта пайдалану, көшіру, тарату және бейімдеу құқығын береді.

3. Ашық қолжетімділіктің артықшылықтары

Ашық қолжетімділік саясаты мыналарды қамтамасыз етеді:

  • ғылыми жарияланымдардың көрінуі мен дәйексөзделу деңгейінің артуын;

  • филология, тіл білімі, әдебиеттану және аударматану салаларындағы зерттеу нәтижелерінің жедел таралуын;

  • халықаралық ғылыми ынтымақтастықтың кеңеюін;

  • оқырмандардың қаржылық және техникалық кедергілерсіз өзекті ғылыми ақпаратқа қол жеткізуін.

Журнал редакциясы редакциялық үдерістердің ашықтығын, рецензиялау сапасының жоғары деңгейін және филологиялық зерттеулер саласындағы ғылыми нәтижелердің кең қолжетімділігін қамтамасыз етуге ұмтылады.