Абайдың “Ғақлия кітабының” бірінші сөзін тәржімелеу және талдау

Аңдатпа

Бұл мақалада тұңғыш рет Абай Құнанбайұлының “Ғақлия кітабы” деп аталатын даналық сөздер жинағының алғашқы сөзі төте жазумен жазылған Тұғрыл қолжазбасынан кирилл қарпіне дәл әрі толық транскрипцияланып ұсынылып отыр. Жүргізілген зерттеу барысында Тұғрұл мен Мүрсейт қолжазбаларының мәтіндері салыстырылып, олардың арасында елеулі лексикалық, фонетикалық, морфологиялық және мағыналық айырмашылықтар бар екені анықталды. Түпнұсқа мәтін негізінде Абай сөзінің орыс тіліне жаңаша аудармасы ұсынылып, бұрын жарық көрген нұсқалармен салыстырмалы талдау жасалды. Атап айтқанда, Виктор Шкловскийдің “Назидания” аудармасы, Клара Серікбаева мен Роллан Сейсенбаевтың бірлескен “Книга слов” нұсқасы, Сатимжан Санбаевтың “Слова назидания” аудармасы және Ербол Жұмагұловтың “Назидания” нұсқасы зерттеу нысанына айналды. Ғылыми айналымға алғаш рет бұған дейін қате оқылып немесе бұрмаланған Абай мәтініндегі бірқатар сөз тіркестері енгізілді. Мәселен, кең таралған “ынтымақтаса алмаса” тіркесі шын мәнінде “инанмаққа салмаса” екені дәлелденді. Сонымен қатар, түпнұсқа дерекке сүйене отырып, «ұугалоунай» (уголовный), “дазданиа” (дознание), “соот” (суд), “абразауаниа” (образование), “уйэзный нәшәлнік” (уездный начальник), “губернатордың назнашениэсі” (назначение губернатора), “кандидатымэн” (кандидат), “ыстаршын” (старшина), “зірэбэмэнен” (жребий) сынды кірме сөздердің қазақ тілінің үндестік заңына сай бейімделіп қолданылғаны анықталды.