Қазіргі орыс тіліндегі модальдылық категориясының грамматикализациясы және әмбебаптануы (модальдылық ФСӨ диахронды-синхронды сипттау тәжірибесі)


Қаралымдар: 371 / PDF жүктеулері: 275

Авторлар

  • Ф.К. Исенова Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті
  • А.Б. Нургазина Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

DOI:

https://doi.org/10.32523/2616-678X-2022-140-3-129-138

Кілт сөздер:

модальдылық, функционалды-семантикалық өріс, қалаушылық, мүмкіндік, міндеттемелік, құрылым, мазмұн, өріс ядросы, периферия, грамматикаландыру, әмбебаптандыру.

Аңдатпа

Мақалада құрылымы мен мазмұны «қалаулылық», «мүмкіндік», «міндеттемелік» жеке мағыналарынан  құралатын функционлды-семантикалық өріс түрінде көрінетін модальдылық семантикалық категориясы туралы мәселе қарастырылады. Модальділіктің семантикалық категориясының сипаты қазіргі орыс тілінде осы категорияның қалыптасу процесін әлемнің тілдік бейнесінің үзіндісі ретінде және диахрондық аспектіде грамматикалық жүйеде модальділіктің функционалды-сематикалық өрісін қалыптастыруға мүмкіндік береді. Сонымен бірге модальдылық категориясын отандық және шетелдік ғалымдардың формальды, функционалды-грамматикалық, салғастырмалы сияқты әр түрлі аспектілерде қарастырған теориялық жұмыстарына шолу мен талдау ұсынылған. Мақаланың практикалық мақсаты - бірқатар жалпығылыми және лингвистикалық әдістер мен тәсілдерді, соның ішінде дескриптіктік, салыстырмалы-салғастырмалы әдістерді пайдаланып, орыс тілінің Ұлттық корпусында ұсынылған ежелгі орыс және қазіргі орыс тілдеріндегі жеке микроөрістердің ядросы мен перифериясын салыстырмалы талдау. Модальділіктің функционалды-семантикалық өрісінің құрылымы моноцентрлік болып саналады: өріс ядросы етістік формалары мен модальды сөздерді құрайды, ал шеткі жағында синтаксистік құрылымдар мен просодикалық элементтер орналасқан. Модальділіктің функционалды-семантикалық өрісін талдау қазіргі орыс тілімен салыстырғанда ескі орыс тіліндегі модальділік өрісінің сандық құрамындағы өзгерістер орыс адамының әлемінің тілдік бейнесін / тілдік санасын қалыптастыру ерекшеліктерімен байланысты болуы мүмкін екенін көрсетті: мысалы, ескі орыс тіліндегі 'қалаулы' функционалды-семантикалық өріс 10 сөз формасымен ұсынылған, ал қазіргі орыс тілінде 'мүмкіндік' функционалды-семантикалық өрісінде (3-тен 6-ға дейін) және 'қажеттілік' функционалды-семантикалық өрісінде (6-дан 9-ға дейін) сөз формаларының ұлғаюы байқалады. Мақаланы қорытындылай келе,  авторлар тарапынан орыс тіліндегі функционалды-семантикалық модальдық өрістің микроөрістері құрамының сандық және сапалық өлшемдеріндегі анықталған өзгерістер грамматикализация және әмбебаптандыру процесінің нәтижесі деген тұжырым жасалады, сондай-ақ лингводидактика және когнитивистика тұрғысынан осы категорияны зерттеу перспективалары атап өтіледі.

Автор өмірбаяндары

Ф.К. Исенова, Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

- филология ғылымдарының кандидаты, доцент

А.Б. Нургазина, Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

-  филология ғылымдарының кандидаты, доцент

Жүктеулер

Жарияланды

2022-12-17

Дәйексөзді қалай келтіруге болады

Исенова, Ф., & Нургазина, А. (2022). Қазіргі орыс тіліндегі модальдылық категориясының грамматикализациясы және әмбебаптануы (модальдылық ФСӨ диахронды-синхронды сипттау тәжірибесі). Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің Хабаршысы. ФИЛОЛОГИЯ сериясы, 140(3), 129–138. https://doi.org/10.32523/2616-678X-2022-140-3-129-138

Журналдың саны

Нөмір 140 № 3 (2022)

Бөлім

Лингвистика

Лицензия

«Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің Хабаршысы. Филология сериясы» ғылыми журналы жарияланған материалдарға ашық қолжетімділік (Open Access) саясатын ұстанады. Журнал редакциясы ғылыми білімді еркін және тең дәрежеде тарату қағидатына негізделе отырып, зерттеу нәтижелеріне ашық қолжетімділік филология ғылымының дамуына, академиялық коммуникацияның нығаюына және отандық зерттеулердің халықаралық ғылыми кеңістікке ықпалдасуына ықпал етеді деп есептейді.

1. Еркін және тегін қолжетімділік

Журналда жарияланған барлық мақалалар басылымның ресми сайтында ашық қолжетімді түрде орналастырылады және барлық пайдаланушылар үшін шектеусіз, тіркеусіз және ақысыз қолжетімді.

Пайдаланушылардың құқықтары:

  • материалдарды еркін оқу және жүктеп алу;

  • жарияланым мәтіндерін көшіру және тарату;

  • мақалаларды басып шығару;

  • авторын және жарияланған дереккөзін міндетті түрде көрсете отырып, материалдарды ғылыми және білім беру мақсаттарында пайдалану.

2. Лицензиялау

Журнал материалдары Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International (CC BY-NC 4.0) лицензиясы негізінде таратылады:
https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/

Аталған лицензия авторлықты және түпнұсқа жарияланымға сілтемені міндетті түрде көрсете отырып, материалдарды коммерциялық емес мақсатта пайдалану, көшіру, тарату және бейімдеу құқығын береді.

3. Ашық қолжетімділіктің артықшылықтары

Ашық қолжетімділік саясаты мыналарды қамтамасыз етеді:

  • ғылыми жарияланымдардың көрінуі мен дәйексөзделу деңгейінің артуын;

  • филология, тіл білімі, әдебиеттану және аударматану салаларындағы зерттеу нәтижелерінің жедел таралуын;

  • халықаралық ғылыми ынтымақтастықтың кеңеюін;

  • оқырмандардың қаржылық және техникалық кедергілерсіз өзекті ғылыми ақпаратқа қол жеткізуін.

Журнал редакциясы редакциялық үдерістердің ашықтығын, рецензиялау сапасының жоғары деңгейін және филологиялық зерттеулер саласындағы ғылыми нәтижелердің кең қолжетімділігін қамтамасыз етуге ұмтылады.