Қазақ ұлтының тілдік санасында діннің концептіленуі

Аңдатпа

Ғылым үшін міндетті болып табылатын рационалды-талдау қызметі өзіне деген шиеленісті тудыратын бірден-бір сала дін болып саналады. Осыған байланысты, дінді концепт ретінде анықтау, оның мазмұны мен құрылымы, сонымен қатар оның ұлттарға, олардың мәдениеті мен дамуына әсер етуі үлкен қызығушылық тудыратын мәселелер қатарында. Мақалада қазақ ұлты өкілдерінің дінді концептілеуінің ерекшеліктерін анықтау көзделген. Қазақ тілінде «дін» ассоциативті өрісін модельдеу арқылы қазақ тілі мен мәдениеті өкілдерінің дінді тұжырымдамалау жолдарын сипаттау мақсатында олардың арасында өткізілген психолингвистикалық зерттеудің нәтижелері көрсетілген. Зерттеу материалдары қазақ тілді респонденттер тобымен жүргізілген жаппай ассоциативті эксперименттің деректері болды. Деректерді алу әдісі «дін» ынталандыру сөзіне белгілі бір уақыт аралығында берілген жауаптарды тіркеу арқылы өткізілген еркін ассоциативті эксперимент болды. Алынған ассоциативті деректер жиілік критерийі бойынша талданып, ассоциативті өріс пен оның когнитивті құрылымын модельдеу арқылы бөлінді. Қазақ ұлтының тілдік санасындағы «дін» ассоциативті өрісі, діннің агенттері мен артефактілері, рәсімдері, наным-сенімдері, материалдық емес аспектілері, дін қайраткерлері мен түрлері жатқызылған, семантикалық аймақтардан құрылды. Қазақтың тілдік санасында дінге келтірілген ең жиі ассоциациялар – мешіт (13%), Құдай (11%), сенім (10%), Ислам (10%), шіркеу (9,5%), Құран (7,5%), жан (7%), жарық (6%), атеизм (5,5%), дұға ету (5%). Психолингвистикалық зерттеу нәтижесінде үлгіленген «дін» ассоциативті өрісінің ортасында «Ислам», «мешіт», «Алла», «сенім», «бата», ал өрістің жақын шетінде «намаз», «зекет» және «ораза» белгілері орналасқан. Бұл исламдық діни жәдігерлер мен әрекеттердің қазақ тілдік санасына қатыстылығын әрі маңыздылығын көрсетеді.