Абайдың тілдік әлеміндегі «ақыл» концептісі


Қаралымдар: 340 / PDF жүктеулері: 159

Авторлар

DOI:

https://doi.org/10.32523/2616-678X-2025-150-1-59-70

Кілт сөздер:

концепт, ақыл, әлемнің тілдік бейнесі, ғылым, ой, лингвоконцептология.

Аңдатпа

Мақалада Абай шығармаларының тіліндегі «ақыл» концептісі вербализациясы мен дефинициясының мағыналық аясы лингвоконцептологиялық тәсілдеме тұғысынан талдауға түседі. Қазақ тіл білімінде Абай тіліндегі «ақыл» концептісі арнайы зерттеу нысанына алынбаған. Абай тіліндегі «ақыл» концептісі қазақ халқының дүниетанымымен, ислам танымымен тығыз байланысты, сонымен бірге тек ақынның өз шығармашылығына ғана тән қолданысы мен мағыналық еерекшеліктері бар. «Ақыл» концептісіне қатысты мағыналар ақыл, ғақыл, ғылым, ой, көз, сәуле, зерек сияқты т.б. сөздер арқылы білдіріліп, суық ақыл, суық мұз ақыл, нұрлы ақыл, ақылдың көзі, әділетті ақыл, ақыл өлшеулі т.б. сөз тіркестерінде нақтылана түседі. «Ақыл» конептісінде тану, ғылым-білімді меңгеру, пайда-зиянды айыру, салыстыру, тексеру, талдау сияқты т.б. қасиеттер бар. Абайдың тілдік әлеміндегі «ақыл» концептісінде ақыл өлшеулі. Оның өлшеулілігі басқа дүниені тани алмауында емес, Алланы тануға қатысты көрінеді. Алладан басқа барша жаратылысты ақыл тани алады. Абай ақылдың үнемі дамып отыратын құбылыс екендігіне көңіл аудартады. Бірақ ақыл бала кездегі білуге деген құмарлықты тәрбиелеп, ізденіп, ұстаздан оқу арқылы дамиды.

Жүктеулер

Жарияланды

2025-03-30

Дәйексөзді қалай келтіруге болады

Бибеков, Қ., Оразгалиева, Л., & Мусабаева, Г. (2025). Абайдың тілдік әлеміндегі «ақыл» концептісі. Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің Хабаршысы. ФИЛОЛОГИЯ сериясы, 150(1), 59–70. https://doi.org/10.32523/2616-678X-2025-150-1-59-70

Журналдың саны

Нөмір 150 № 1 (2025): Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің Хабаршысы. ФИЛОЛОГИЯ сериясы

Бөлім

Лингвистика

Лицензия

«Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің Хабаршысы. Филология сериясы» ғылыми журналы жарияланған материалдарға ашық қолжетімділік (Open Access) саясатын ұстанады. Журнал редакциясы ғылыми білімді еркін және тең дәрежеде тарату қағидатына негізделе отырып, зерттеу нәтижелеріне ашық қолжетімділік филология ғылымының дамуына, академиялық коммуникацияның нығаюына және отандық зерттеулердің халықаралық ғылыми кеңістікке ықпалдасуына ықпал етеді деп есептейді.

1. Еркін және тегін қолжетімділік

Журналда жарияланған барлық мақалалар басылымның ресми сайтында ашық қолжетімді түрде орналастырылады және барлық пайдаланушылар үшін шектеусіз, тіркеусіз және ақысыз қолжетімді.

Пайдаланушылардың құқықтары:

  • материалдарды еркін оқу және жүктеп алу;

  • жарияланым мәтіндерін көшіру және тарату;

  • мақалаларды басып шығару;

  • авторын және жарияланған дереккөзін міндетті түрде көрсете отырып, материалдарды ғылыми және білім беру мақсаттарында пайдалану.

2. Лицензиялау

Журнал материалдары Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International (CC BY-NC 4.0) лицензиясы негізінде таратылады:
https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/

Аталған лицензия авторлықты және түпнұсқа жарияланымға сілтемені міндетті түрде көрсете отырып, материалдарды коммерциялық емес мақсатта пайдалану, көшіру, тарату және бейімдеу құқығын береді.

3. Ашық қолжетімділіктің артықшылықтары

Ашық қолжетімділік саясаты мыналарды қамтамасыз етеді:

  • ғылыми жарияланымдардың көрінуі мен дәйексөзделу деңгейінің артуын;

  • филология, тіл білімі, әдебиеттану және аударматану салаларындағы зерттеу нәтижелерінің жедел таралуын;

  • халықаралық ғылыми ынтымақтастықтың кеңеюін;

  • оқырмандардың қаржылық және техникалық кедергілерсіз өзекті ғылыми ақпаратқа қол жеткізуін.

Журнал редакциясы редакциялық үдерістердің ашықтығын, рецензиялау сапасының жоғары деңгейін және филологиялық зерттеулер саласындағы ғылыми нәтижелердің кең қолжетімділігін қамтамасыз етуге ұмтылады.