Қажығұмар Шабданұлының алты томдық «Қылмыс» романы тіліндегі көнерген сөздердің құрылымы мен жиілік ерекшеліктері


Қаралымдар: 91 / PDF жүктеулері: 22

Авторлар

DOI:

https://doi.org/10.32523/2616-678X-2025-153-4-143-168

Кілт сөздер:

ескі кітаби лексика, лексикалық қабат, тарихи лексикология, көркем мәтін, лексема, жиілік.

Аңдатпа

Мақалада Қажығұмар Шабданұлының алты томдық «Қылмыс» романындағы ескі кітаби лексика мен көнерген сөздер құрылымдық және жиілік тұрғысынан кешенді түрде қарастырылды. Романда кездесетін лексикалық бірліктер талданып, олардың тарихи-семантикалық сипаты, тілдік табиғаты мен қолданыс аясы айқындалды. Ең алдымен, ескі кітаби лексика ұғымының теориялық негіздері сараланып, оның түркі жазба дәстүріндегі орны мен рөлі сипатталды. Осы негізде жазушы тіліндегі діни, этикалық, әкімшілік-басқару, тұрмыстық лексика қатары анықталып, құрылымдық топтарға бөлінді. Сонымен қатар, аталмыш лексикалық бірліктердің қазіргі қазақ әдеби тіліндегі баламалары көрсетіліп, араб-парсы негізді (діни) сөздердің қолданылу жиілігі, олардың мәтін мазмұнына әсері, мағыналық реңктері мен контекстуалдық қолданысы салыстырмалы-талдамалы әдіспен қарастырылды. Зерттеу барысында 8 кесте құрылып, әрбір лексикалық бірліктің жиілігі мен мағынасы анықталып, Қажығұмар Шабданұлының тілдік шеберлігі мен тарихи лексикалық қорды көркем мәтінде ұтымды пайдалануы нақты мысалдармен дәлелденді. Архаизмдердің морфологиялық және синтаксистік құрылымдары айқындалып, олардың сөйлемдегі қызметі мен мәтіндік рөлдері талданды. Сондай-ақ бұл лексикалық қабаттың автор тілінде қаншалықты жиі қолданылғаны зерттеу жұмысынан тыс қалмады. Зерттеу нәтижелері тарихи сөздік қордың мәтіндегі қолданысын, жиілік заңдылықтарын және көркем тілдегі қызметін тереңірек тануға негіз болады. Бұл тұжырымдар ескі кітаби сөздердің мазмұндық ауқымын, мағыналық реңктерін және қолданылу контексін нақтылап, тарихи сөздік қорды жүйелеу мен толықтыруға септігін тигізеді. Зерттеу нәтижелері жазушының тілдік таңдауындағы мотивтерді, тарихи лексемалардың коммуникативтік және эстетикалық қызметін ашуға жол ашады.

Жүктеулер

Жарияланды

2025-12-29

Дәйексөзді қалай келтіруге болады

Мурсал, А. ., Әмірбекова, А. ., & Алмаутова, Ә. . (2025). Қажығұмар Шабданұлының алты томдық «Қылмыс» романы тіліндегі көнерген сөздердің құрылымы мен жиілік ерекшеліктері. Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің Хабаршысы. ФИЛОЛОГИЯ сериясы, 153(4), 143–168. https://doi.org/10.32523/2616-678X-2025-153-4-143-168

Журналдың саны

Нөмір 153 № 4 (2025): Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің Хабаршысы. ФИЛОЛОГИЯ сериясы

Бөлім

Лингвистика

Лицензия

«Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің Хабаршысы. Филология сериясы» ғылыми журналы жарияланған материалдарға ашық қолжетімділік (Open Access) саясатын ұстанады. Журнал редакциясы ғылыми білімді еркін және тең дәрежеде тарату қағидатына негізделе отырып, зерттеу нәтижелеріне ашық қолжетімділік филология ғылымының дамуына, академиялық коммуникацияның нығаюына және отандық зерттеулердің халықаралық ғылыми кеңістікке ықпалдасуына ықпал етеді деп есептейді.

1. Еркін және тегін қолжетімділік

Журналда жарияланған барлық мақалалар басылымның ресми сайтында ашық қолжетімді түрде орналастырылады және барлық пайдаланушылар үшін шектеусіз, тіркеусіз және ақысыз қолжетімді.

Пайдаланушылардың құқықтары:

  • материалдарды еркін оқу және жүктеп алу;

  • жарияланым мәтіндерін көшіру және тарату;

  • мақалаларды басып шығару;

  • авторын және жарияланған дереккөзін міндетті түрде көрсете отырып, материалдарды ғылыми және білім беру мақсаттарында пайдалану.

2. Лицензиялау

Журнал материалдары Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International (CC BY-NC 4.0) лицензиясы негізінде таратылады:
https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/

Аталған лицензия авторлықты және түпнұсқа жарияланымға сілтемені міндетті түрде көрсете отырып, материалдарды коммерциялық емес мақсатта пайдалану, көшіру, тарату және бейімдеу құқығын береді.

3. Ашық қолжетімділіктің артықшылықтары

Ашық қолжетімділік саясаты мыналарды қамтамасыз етеді:

  • ғылыми жарияланымдардың көрінуі мен дәйексөзделу деңгейінің артуын;

  • филология, тіл білімі, әдебиеттану және аударматану салаларындағы зерттеу нәтижелерінің жедел таралуын;

  • халықаралық ғылыми ынтымақтастықтың кеңеюін;

  • оқырмандардың қаржылық және техникалық кедергілерсіз өзекті ғылыми ақпаратқа қол жеткізуін.

Журнал редакциясы редакциялық үдерістердің ашықтығын, рецензиялау сапасының жоғары деңгейін және филологиялық зерттеулер саласындағы ғылыми нәтижелердің кең қолжетімділігін қамтамасыз етуге ұмтылады.